Sarhoşun talakı geçerli mi ?

taklaci09

Global Mod
Global Mod
SARHOŞUN TALÂKI GEÇERLİ Mİ? İSLAM HUKUKU, MEZHEPLER VE TOPLUMSAL ETKİLER ÜZERİNE KARŞILAŞTIRMALI BİR ANALİZ

1. Konuya Samimi Bir Giriş: Bir Anlık Söz, Bir Evliliğin Sonu Olabilir mi?

Merhaba arkadaşlar,

Bugün hem dinî hem hukuki hem de insani açıdan oldukça hassas bir konuyu tartışmak istiyorum: Sarhoş bir kişinin eşine boşama sözü söylemesi hâlinde talâk, yani İslam hukukundaki boşama, geçerli olur mu? Özellikle öfke, alkolün etkisi, irade ve kişinin söylediklerinin sonuçlarını kavrayabilmesi gibi meseleler işin içine girdiğinde, bu soruya tek cümleyle cevap vermenin ne kadar zor olduğunu görüyoruz.

Örneğin bir kişi arkadaşlarıyla içki içtikten sonra eşiyle tartışıyor ve öfkeyle üç defa boşama sözü söylüyor. Ertesi sabah ayıldığında söylediklerini hatırlıyor ama gerçekten boşanmak istemediğini belirtiyor. Başka bir kişi ise alkolün etkisi altındayken ne söylediğini hiç hatırlamıyor. Üçüncü bir kişi de içki içmiş olmasına rağmen konuşmasının anlamını biliyor, eşine ne söylediğinin farkında bulunuyor ve sözlerini bilinçli biçimde kullanıyor.

Bu üç olayın aynı şekilde değerlendirilmesi sizce doğru mu?

Konunun güçlüğü tam da burada başlıyor. Çünkü mesele yalnızca bir kişinin alkol almış olması değil; iradesinin ne ölçüde etkilendiği, sözlerinin anlamını kavrayıp kavramadığı, hangi fıkıh görüşünün esas alındığı ve olayın hangi hukuk düzeninde değerlendirildiğidir.

Bu yazıda erkeklerin ve kadınların farklı deneyimlerden hareketle geliştirebilecekleri bakış açılarını, toplumsal cinsiyet kalıplarına düşmeden karşılaştıracağım. Ayrıca klasik İslam hukukundaki görüşleri, Türkiye'deki medeni hukuk düzenini ve aile hayatına ilişkin olası sonuçları birbirinden ayırarak ele alacağım.

2. Talâk Nedir ve Sarhoşluk Neden Önemlidir?

Talâk, İslam aile hukukunda belirli şartlar altında evlilik bağının koca tarafından sona erdirilmesini ifade eden kavramdır. Klasik fıkıh literatüründe talâkın gerçekleşmesi, kullanılan ifadeye, kişinin iradesine, akıl ve idrak durumuna ve ilgili mezhebin kabul ettiği şartlara göre değerlendirilir.

Buradaki temel mesele şudur: Boşama sözünün söylenmiş olması tek başına her durumda aynı hukuki sonucun doğduğu anlamına gelir mi?

Klasik İslam hukukunda sarhoşluk genellikle iki farklı açıdan ele alınır. Birincisi, kişinin kendi iradesiyle alkol almasıdır. İkincisi ise sarhoşluğun kişinin aklını, idrakini ve davranışlarını ne ölçüde etkilediğidir.

Bu ayrım önemlidir. Çünkü kişinin kendi tercihiyle sarhoş olması, bazı fakihlerin sorumluluk değerlendirmesinde belirleyici gördüğü bir unsurdur. Buna karşılık başka yaklaşımlar, boşama gibi ağır sonuçları bulunan bir işlemde kişinin ne söylediğini anlayabilmesini ve iradesini kullanabilmesini öne çıkarır.

Dolayısıyla tartışmayı yalnızca “İçki içti mi, içmedi mi?” sorusuna indirgemek eksik kalır. “Ne kadar sarhoştu?”, “Sözlerinin anlamını biliyor muydu?”, “Ne söylediğini hatırlıyor muydu?” ve “Hangi hukuki yaklaşım uygulanıyor?” soruları da değerlendirilmelidir.

Burada bir ayrımı daha unutmamak gerekir: Bir davranışın dinen günah kabul edilmesiyle o davranışın sonucunda gerçekleştiği ileri sürülen boşamanın geçerliliği aynı soru değildir. Bir kimsenin alkol kullanması dinî açıdan ayrı bir değerlendirmeye konu olurken, sarhoşken söylediği boşama sözünün hükmü ayrıca incelenir.

3. İslam Hukukunda Mezheplerin Yaklaşımları

Sarhoşun talâkı meselesinde klasik İslam hukukunda farklı görüşler bulunmaktadır. Bu farklılık, yalnızca sarhoşluğun derecesine değil, irade ve sorumluluk kavramlarının nasıl yorumlandığına da dayanır.

Hanefî yaklaşımı

Hanefî mezhebinde, kişinin kendi isteğiyle sarhoş olması durumunda söylediği boşama sözlerinin geçerli sayılmasını destekleyen güçlü ve klasik bir yaklaşım vardır. Bu yaklaşımda, kişinin kendi tercihiyle meydana getirdiği sarhoşluğun hukuki sonuçlarından bütünüyle kurtulmasına izin verilmemesi düşüncesi etkili olmuştur.

Bunun arkasında sorumluluk ve hukuki istikrar kaygısı bulunur. Kişi, kendi davranışıyla iradesini etkileyen bir duruma girmişse bu durumun sonuçlarını her zaman ortadan kaldırabilmeli midir? Klasik yaklaşımın önemli sorularından biri budur.

Ancak Hanefî mezhebine ilişkin bu genel açıklama, her olayın hiçbir ayrım yapılmadan aynı sonuca bağlanacağı anlamına gelmez. Sarhoşluğun nasıl meydana geldiği, kişinin sözleri kavrama durumu ve somut olayın özellikleri önemini korur. Ayrıca mezhep içindeki ayrıntılı görüşler ve farklı hukukî uygulamalar değerlendirilirken ihtiyatlı davranılmalıdır.

Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî yaklaşımları

Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî fıkıh geleneklerinde de sarhoşun talâkına ilişkin görüşler ele alınmıştır. Bu mezheplerdeki tartışmaları tek bir cümleyle özetlemek doğru olmaz. Özellikle kişinin kendi isteğiyle sarhoş olması, ne söylediğini anlayıp anlamaması ve sarhoşluğun sorumluluğa etkisi gibi ayrımlar önemlidir.

Klasik fıkıh geleneğinde kişinin kendi isteğiyle sarhoş olması hâlinde boşamayı geçerli sayan görüşler bulunduğu gibi, ağır sarhoşluk nedeniyle idrak ve iradenin ortadan kalkmasını esas alan geçersizlik görüşleri de vardır. Bu ikinci yaklaşımda, ne söylediğini bilmeyen ve sözünün anlamını kavrayamayan kişinin ifadesini bilinçli bir boşama iradesiyle eş tutmanın sorunlu olduğu düşünülür.

Burada temel ayrım, sarhoşluğun varlığından ziyade sarhoşluğun hukuki sorumluluk ve irade üzerindeki etkisidir. Bir kişinin alkol almış olmasıyla aklını bütünüyle kaybetmesi aynı şey değildir.

Bu nedenle “Bütün mezhepler sarhoşun talâkını geçerli sayar” veya “Sarhoşun talâkı hiçbir mezhepte geçerli değildir” gibi kesin ifadeler doğru bir yaklaşım oluşturmaz. Klasik kaynaklarda farklı değerlendirmeler vardır ve belirli bir olayın hükmü, esas alınan görüşün ayrıntılarına göre değişebilir.

4. Kur'an, Hadis ve İrade Meselesi

Konunun temelinde yalnızca mezhepler arasındaki farklılıklar değil, dinî metinlerin nasıl yorumlandığı da bulunmaktadır.

Kur'an'da Bakara suresinin 229 ve 230. ayetlerinde boşama hükümleri ele alınır. Nisa suresinin 43. ayetinde ise sarhoşken, ne söylendiği bilininceye kadar namaza yaklaşılmaması yönünde bir ifade yer alır. Bu ayet, kişinin söylediğini bilmesinin önemini tartışırken dikkate alınabilecek metinlerden biridir. Bununla birlikte ayetin doğrudan talâkın geçerliliği hakkında bütün ayrıntıları belirlediğini söylemek doğru olmaz; fıkıh âlimleri konuyu başka deliller ve hukuki ilkelerle birlikte değerlendirmiştir.

Hadis literatüründe de akıl ve idrak durumunun hukuki sorumluluk bakımından önemini gösteren rivayetler bulunmaktadır. Ancak bu rivayetlerin kapsamı, sıhhati ve talâk meselesine uygulanışı konusunda fıkıh âlimlerinin değerlendirmeleri birbirinden farklılaşabilir.

Bu noktada iki temel düşünce karşı karşıya gelir:

Bir görüş, kişinin kendi tercihiyle sarhoş olmasının hukuki sorumluluğu ortadan kaldırmaması gerektiğini savunur. Diğer görüş ise boşama gibi ciddi sonuçları olan bir işlemin, kişinin sözünün anlamını kavramadığı ve iradesini kullanamadığı bir durumda gerçekleşmiş kabul edilmesinin sakıncalarını vurgular.

Bana göre bu tartışmada en önemli nokta, dinî bir hükmü yalnızca tek bir ifadeye dayanarak kesinleştirmemektir. Ayetin anlamı, hadislerin değerlendirilmesi, mezhep usulü ve somut olayın şartları birlikte incelenmelidir.

Yazma

5. Diyanet'in Görüşü: Sarhoşun Talâkı Geçerli mi?

Türkiye'de bu soruya güvenilir bir dinî kaynak üzerinden cevap arayanlar için Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulunun 12 Temmuz 2017 tarihli fetvası önemli bir başvuru kaynağıdır.
 
Üst